Không có hành khách thiệt mạng vì tai nạn? – Bí mật đằng sau “huyền thoại an toàn” của tàu cao tốc Shinkansen

Không có hành khách thiệt mạng vì tai nạn? – Bí mật đằng sau “huyền thoại an toàn” của tàu cao tốc Shinkansen

 

 

Kể từ khi chính thức đi vào hoạt động từ năm 1964, hệ thống tàu cao tốc Shinkansen của Nhật Bản hiện vận hành từ 1.000 đến 1.400 chuyến mỗi ngày.

 

Đáng tiếc, trong lịch sử hoạt động của Shinkansen vẫn từng ghi nhận những trường hợp tử vong do các sự cố xảy ra khi hành khách lên tàu xuống hoặc các vụ việc phát sinh bên trong tàu. Tuy nhiên, điều đáng kinh ngạc là chưa từng có trường hợp tử vong do tai nạn xuất phát từ sự cố kỹ thuật của đoàn tàu hoặc hệ thống vận hành.

 

Đằng sau danh tiếng về một hệ thống giao thông an toàn và đáng tin cậy là những nỗ lực không ngừng nghỉ của Nhật Bản nhằm duy trì tiêu chuẩn an toàn gần như tuyệt đối. Hãy cùng khám phá những cơ chế đặc biệt làm nên điều đó – nơi hội tụ những tư duy và công nghệ vượt trội mang đậm dấu ấn Nhật Bản.

 

 

Ngay từ khâu thiết kế, Shinkansen đã được xây dựng dựa trên ba tiền đề cốt lõi:

  • Máy móc chắc chắn sẽ có lúc hỏng hóc.
  • Con người chắc chắn sẽ có lúc mắc sai lầm.
  • Thiên tai chắc chắn sẽ xảy ra.

Toàn bộ hệ thống được thiết kế với giả định rằng cả ba tình huống này đều có thể xảy ra bất kỳ lúc nào.

 

Shinkansen đã được thiết kế và xây dựng với các tính năng tối ưu để ngay cả khi người lái tàu thao tác sai trong lúc vận hành hoặc đột ngột mất ý thức, hệ thống vẫn có thể tự động kiểm soát tốc độ khi phát hiện tàu chạy quá giới hạn cho phép. Tương tự, trong trường hợp phanh bị hỏng, hệ thống sẽ sử dụng lực của lò xo cực mạnh để hãm phanh lại. Đây chính là nguyên lý cơ bản được xây dựng dựa trên việc lường trước sai sót của cả con người lẫn máy móc.

 

 

Tuy nhiên, điều thực sự đáng kinh ngạc nhất chính là khả năng ứng phó với động đất.

Shinkansen có thể đạt tốc độ tối đa 320 km/h. Khi tàu đang lao đi với vận tốc khủng khiếp này, nếu động đất bất ngờ xảy ra, đoàn tàu có nguy cơ trật bánh chỉ trong tích tắc. Mặt khác, nếu phanh gấp đột ngột, hành khách bên trong cũng khó có thể tránh khỏi nguy hiểm.

Thế nhưng, tàu Shinkansen của Nhật Bản có khả năng dừng lại trước khi những rung chấn mạnh của động đất ập đến.

Vậy cơ chế này hoạt động như thế nào?

 

Khi một trận động đất xảy ra, có hai loại sóng địa chấn lần lượt được truyền đi.

Đầu tiên là sóng sơ cấp (Primary Wave – sóng P), loại sóng truyền đi với tốc độ rất nhanh. Tuy nhiên, cường độ rung lắc do sóng này gây ra thường khá nhỏ, thậm chí con người hầu như không cảm nhận được.

Theo sau nó là sóng thứ cấp (Secondary Wave – sóng S). Loại sóng này có tốc độ chậm hơn nhưng lại là tác nhân gây ra những rung chấn dữ dội.

Shinkansen được trang bị các máy đo địa chấn tại nhiều vị trí khác nhau để phát hiện sóng P ngay khi nó truyền đến. Dựa trên dữ liệu thu thập được, hệ thống xác định hướng và đặc điểm của rung chấn, từ đó dự đoán sự xuất hiện của sóng S và mức độ ảnh hưởng mà nó có thể gây ra.

 

Nếu nhận thấy nguy cơ xuất hiện những rung chấn mạnh, hệ thống sẽ tự động ngắt nguồn điện cung cấp cho tàu. Đồng thời, ngay khi nguồn điện bị ngắt, cơ chế phanh cũng được kích hoạt ngay lập tức.

Điều đáng kinh ngạc là toàn bộ quá trình này chỉ diễn ra trong vòng 0,1 giây.

 

Trong khoảng thời gian ngắn như vậy, không thể trông chờ vào khả năng phán đoán hay thao tác của con người. Vì vậy, toàn bộ quy trình được vận hành bằng hệ thống điều khiển tự động.

Nhờ đó, khi những rung chấn mạnh thực sự ập đến, đoàn tàu đã dừng hẳn hoặc giảm tốc độ đáng kể, giúp hạn chế tối đa nguy cơ xảy ra tai nạn trật bánh.

 

Trong trận đại thảm họa động đất kinh hoàng năm 2011, dù có những đoàn tàu bị trật bánh do rung chấn dữ dội, nhưng không có bất kỳ trường hợp thương vong nào. Thành quả đó có sự đóng góp rất lớn từ chính cơ chế an toàn đặc biệt này.

 

 

Tại Nhật Bản, các máy đo địa chấn phục vụ việc phát hiện động đất được lắp đặt rộng khắp, không chỉ trên đất liền mà còn ở tận dưới đáy biển, để phát hiện sớm những rung chấn này.

 

Điều thú vị là hệ thống cảnh báo động đất khẩn cấp tại Nhật Bản cũng hoạt động dựa trên nguyên lý tương tự.

Không chỉ được phát sóng trên truyền hình, cảnh báo động đất còn được gửi đến những chiếc điện thoại thông minh sử dụng dịch vụ di động tại Nhật Bản. Khi hệ thống phát hiện nguy cơ xảy ra rung chấn mạnh, điện thoại sẽ tự động phát ra âm thanh cảnh báo lớn, ngay cả trước khi người dân cảm nhận được mặt đất rung chuyển.

 

Nếu là người từng sinh sống tại Nhật Bản hẳn Quý vị đã có lần trải nghiệm tình huống này.

Ngay trước khi động đất ập đến, hàng loạt chiếc điện thoại xung quanh bất ngờ đồng loạt vang lên những hồi chuông cảnh báo chói tai. Và khi mọi người còn chưa hết giật mình, những rung chấn dữ dội đã bắt đầu xuất hiện.

Đó chính là minh chứng cho khả năng ứng phó với thiên tai đáng kinh ngạc của Nhật Bản.

 

Shinkansen có thể được xem là một trong những thành tựu tiêu biểu nhất của nền công nghệ Nhật Bản, nơi sự an toàn và độ tin cậy luôn được đặt lên hàng đầu, tuyệt đối không có chỗ cho sự thỏa hiệp.

 

 

Hiện nay, Nhật Bản và Trung Quốc là hai quốc gia đang tích cực xuất khẩu công nghệ đường sắt cao tốc ra thị trường thế giới.

Tất nhiên, việc xây dựng một mạng lưới phát hiện động đất quy mô lớn đòi hỏi sự đầu tư và phối hợp ở cấp quốc gia. Hơn nữa, không phải quốc gia nào cũng thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ động đất. Vì vậy, hệ thống cảnh báo và ứng phó toàn diện như tại Nhật Bản hiện chỉ được triển khai trong phạm vi nội địa.

Tuy nhiên, điều thực sự đáng tự hào của công nghệ đường sắt cao tốc Nhật Bản lại nằm ở một khía cạnh ít được nhắc đến. Đó chính là triết lý thiết kế đặt mục tiêu ngăn ngừa tai nạn ngay từ đầu, thay vì chỉ tìm cách khắc phục hậu quả khi sự cố xảy ra.

 

Đáng lẽ, những ưu điểm vượt trội này phải được quảng bá rộng rãi hơn đến thế giới. Thế nhưng, dường như người Nhật đã quá quen thuộc với những tiêu chuẩn an toàn ấy, đến mức xem chúng là điều hiển nhiên và chẳng mấy khi nghĩ đến việc giới thiệu hay tự hào về chúng.

Kết quả là, những thành tựu công nghệ đáng kinh ngạc ấy vẫn chưa được nhiều người trên thế giới biết đến.

Đây vừa là một trong những thế mạnh đặc trưng của Nhật Bản, vừa phản ánh điểm yếu của quốc gia này trong lĩnh vực kinh doanh: Sở hữu những giá trị vượt trội nhưng lại chưa thực sự giỏi trong việc quảng bá và biến chúng thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

 

 

Vậy nếu đất nước của Quý vị quyết định xây dựng hệ thống đường sắt cao tốc, Quý vị sẽ mong muốn lựa chọn công nghệ của quốc gia nào?

 

 

Tác giả: Abe Kengo

Biên dịch: Maeri Phương Kỳ

Xem thêm: