Tại sao người Nhật không sa vào con đường tội lỗi dù không có khái niệm về thiên đường hay địa ngục?

Thứ Tư 09/09/2026 | 18:56 Chiều

Tại sao người Nhật không sa vào con đường tội lỗi dù không có khái niệm về thiên đường hay địa ngục?

“Thế giới sau khi con người chết đi sẽ như thế nào?”

Câu trả lời cho câu hỏi này có lẽ sẽ rất khác nhau, tùy thuộc vào tôn giáo mà mỗi người tin theo, cũng như nền văn hóa và tâm thức của từng dân tộc.

Sống một đời ngay thẳng để khi chết đi không phải xuống địa ngục cũng là một con đường để con người hướng thiện.

Thế nhưng tại Nhật Bản, có một điểm khá thú vị. Chính là trong Thần đạo – một tôn giáo bản địa của đất nước này – không có khái niệm về thiên đường hay địa ngục.

Vậy nếu không có thiên đường, cũng chẳng có địa ngục để sợ bị trừng phạt, tại sao con người vẫn phải sống lương thiện? Nếu làm chuyện xấu mà không bị đày xuống địa ngục, chẳng phải cứ việc thoải mái sống tuỳ ý và làm điều có lợi cho mình hay sao?

Trong nội dung lần này, tôi muốn nói về một phần rất đặc biệt trong tâm thức người Nhật – thứ đã âm thầm hình thành cách họ nhìn nhận thiện và ác từ hàng ngàn năm qua.

Từ thuở xa xưa, Nhật Bản đã có một tín ngưỡng bản địa mang tên Thần đạo.

Thần đạo không có một bộ kinh điển cố định để truyền đạt giáo lý. Cũng không có những nghi thức giống như Kitô giáo, nơi con người đến nhà thờ để xưng tội hay thực hiện lễ rửa tội để chính thức gia nhập tôn giáo.

Thần đạo cũng không phải tôn giáo mà người ta nhất thiết phải chính thức nhập đạo để trở thành tín đồ.

Không bắt đầu bằng một nghi lễ. Cũng không được ghi dấu bằng một lời tuyên thệ. Mà dần dần, rất tự nhiên, nó in sâu vào tâm hồn con người trong quá trình họ lớn lên trên đất Nhật.

Vì thế, người ta ít khi có cảm giác đó là một “tôn giáo”. Và đó cũng là một trong những lý do khiến rất nhiều người Nhật khi được hỏi về tôn giáo sẽ trả lời rằng mình không thuộc tôn giáo nào cả.

Sau này, Phật giáo được du nhập vào Nhật Bản thông qua Trung Quốc.

Theo thời gian, Phật giáo và Thần đạo hòa quyện vào nhau, tạo nên một thế giới quan tôn giáo đặc biệt của người Nhật ngày nay.

Nếu không trở thành tu sĩ, một người cũng không nhất thiết phải trải qua một nghi thức đặc biệt để được xem là “gia nhập” Phật giáo.

Trong Phật giáo tồn tại những khái niệm như luân hồi chuyển kiếp, thiên đường và địa ngục. Và người Nhật hoàn toàn hiểu rõ những khái niệm này. Nhưng điểm thú vị và khác biệt ở đây chính là thế giới sau khi chết theo quan niệm của Thần đạo.

Theo Thần đạo, thế giới của người sống và thế giới của người đã khuất được phân chia thành những cõi khác nhau. Nhưng trong thế giới ấy không có thiên đường, và cũng không có địa ngục.

Khái niệm về thần linh trong Thần đạo cũng hoàn toàn khác với những tôn giáo độc thần như Kitô giáo hay Hồi giáo. Không tồn tại một vị Chúa duy nhất, tuyệt đối, đứng trên tất cả.

Khác với những tôn giáo độc thần, trong Phật giáo có rất nhiều vị Chư Phật và Bồ Tát, mỗi vị đại diện cho một đại nguyện, một đức tín riêng.

Nhưng Thần đạo lại còn đặc biệt hơn thế.

Thần đạo bắt nguồn sâu sắc từ tín ngưỡng tôn thờ thiên nhiên.

Mặt Trời có thần của Mặt Trời. Núi có thần của núi. Sông, cây cối, đá, biển cả… đều có thể mang trong mình một một linh thể thiêng liêng. Thậm chí, người ta còn nói rằng ngay cả trong căn bếp cũng có thần linh hiện diện.

Những vị thần ấy nhiều đến mức gần như không thể đếm xuể. Nhưng điều kỳ lạ nhất là… số lượng các vị thần ấy cứ tăng lên vô hạn. Bởi vì một con người cũng có thể trở thành thần.

Trong lịch sử Nhật Bản, có những người chết đi trong oán hận sâu sắc, mang theo nỗi uất hận chưa được hóa giải. Sau khi chết, linh hồn của họ có thể trở thành Onryo – những oan linh đầy oán khí, gieo tai họa và khiến người sống phải khiếp sợ.

Nhưng trong thế giới quan dựa trên Thần đạo, ngay cả những oan linh ấy cũng có thể trở thành một vị thần.

Để xoa dịu cơn giận của một oan linh, người ta có thể tôn thờ và phụng sự linh hồn ấy như một vị thần.

Theo thời gian, sự phẫn nộ được hóa giải. Oán linh được an vị. Và cuối cùng họ thực sự trở thành một vị thần được thờ phụng.

Không chỉ những oan linh. Ngay cả những người thân đã khuất của chúng ta cũng có thể dần trở thành những vị thần. Và vì thế, những người đã chết không hoàn toàn biến mất. Họ vẫn ở đó.

Và dù không có thiên đường hay địa ngục, thì số vị thần đó vẫn đang ở đó và dõi theo chúng ta. Mọi lúc, mọi nơi.

Thần linh không hiện thân, không phán xét, không trừng phạt hay ban thưởng. Thần linh chỉ đơn giản là đang nhìn thấy.

Nhưng khi người ta tin rằng có những ánh mắt vô hình luôn dõi theo mình… thì liệu còn mấy ai có thể ra tay làm điều ác?

Có lẽ, đây chính là một phần lý do tại sao người Nhật không sa ngã vào con đường tội lỗi, ngay cả khi không có thiên đường hay địa ngục.

Có lẽ đây cũng là một trong những lý do khiến Kitô giáo từng gặp khó khăn trong việc phổ biến rộng rãi tại Nhật Bản.

Tương truyền rằng các nhà truyền giáo từng giảng rằng:

“Nếu không cải đạo sang Kitô giáo và sống theo lời dạy của Chúa, con người sẽ phải xuống địa ngục.”

Nhưng điều đó đã khiến nhiều người Nhật đặt ra một câu hỏi. Một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng sâu sắc:

“Vậy những tổ tiên đã qua đời trước khi Kitô giáo được truyền đến Nhật Bản thì sao? Chẳng lẽ tất cả họ đều đang ở địa ngục?”

Người truyền giáo được cho là đã không thể đưa ra một câu trả lời thuyết phục.

Bởi trong tâm thức của người Nhật, những người đã khuất không đơn giản là những linh hồn bị bỏ lại phía sau. Họ vẫn hiện diện, vẫn dõi theo con cháu.

Có một câu nói mà người Nhật chúng tôi thường được nhe khi còn nhỏ:

“お天道様が見ているよ – Otentosama ga miteiru yo”.

Tạm dịch:

“Ông Trời đang nhìn đấy nhé.”

Thật ra お天道様 – Otentosama nghĩa là Mặt Trời.

Mà Mặt Trời lại là một biểu tượng trung tâm của Thần đạo. Mặt Trời chính là thần linh.

Và vì vậy, ngay cả khi không cần phải giải thích thêm thông điệp vẫn được truyền tải trọn vẹn.

Nếu tất cả mọi người đều thực sự tin vào điều này, có lẽ cảnh sát, luật pháp hay tòa án cũng chẳng cần tồn tại. Nhưng thực tế không lý tưởng đến vậy, con người vẫn là con người. Vì thế, Nhật Bản vẫn cần pháp luật, cảnh sát và những bản án.

Pháp luật có thể trói buộc con người bằng hình phạt. Nhưng hình thức trói buộc bằng hình phạt sẽ tạo ra tư duy “chỉ cần không bị cảnh sát bắt là được”, hoặc “luồn lách một tí miễn không vi phạm luật pháp là được”.

Thế nhưng niềm tin rằng “có ai đó đang nhìn thấy” lại vượt xa phạm vi này rất nhiều.

Bởi ánh mắt ấy không chỉ nhìn thấy hành động. Nó chạm vào lương tâm. Và đôi khi, thứ khiến con người không dám làm điều sai trái không phải là nỗi sợ bị trừng phạt… mà là nỗi hổ thẹn khi biết mình đang bị nhìn thấy.

Có lẽ, để nuôi dưỡng một con người biết sống ngay thẳng thứ cần thiết không chỉ là hình phạt. Mà đôi khi là cảm giác rằng, dù trong bóng tối không một ai nhìn thấy, vẫn có một ánh mắt vô hình đang dõi theo ta.

Có thể đó là thần linh.

Có thể là tổ tiên.

Có thể là Ông Trời.

Hoặc cũng có thể… chính là phần lương tâm sâu thẳm nhất trong tâm hồn mỗi con người.

Và biết đâu, điều giữ con người đứng về phía thiện không phải là nỗi sợ địa ngục, mà là niềm tin rằng: “Không có điều gì thực sự được che giấu.”

Bởi đâu đó trong thế giới hữu hình và vô hình này vẫn luôn có một ánh mắt đang nhìn chúng ta.

Tác giả: Abe Kengo

Biên dịch: Lê Phương Kỳ