Mối quan hệ giữa chiến tranh và sự phát triển văn hóa Nhật Bản

Chủ Nhật 27/09/2026 | 1:21 Sáng

Mối quan hệ giữa chiến tranh và sự phát triển văn hóa Nhật Bản

Như Quý vị đã biết, Nhật Bản sở hữu rất nhiều nét văn hóa độc đáo và không ít trong số đó đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới. Cụ thể trong văn hoá ẩm thực thì có Sushi, mì Soba, mì Udon… Bên cạnh đó trong văn hoá đại chúng thì có truyện tranh Manga, áo Kimono và nhiều thứ khác nữa…

Vậy điều gì đã khiến những nền văn hóa ấy phát triển mạnh mẽ đến vậy? Có một giả thuyết cho rằng, câu trả lời nằm ở sự khác biệt trong cách chiến tranh diễn ra tại Nhật Bản.

Chúng ta hãy cùng nhìn lại lịch sử phát triển của văn hóa Nhật Bản qua lăng kính mối quan hệ giữa chiến tranh và sự thăng hoa của văn hóa.

Đầu tiên chúng ta hãy nói về các cuộc chiến với nước ngoài.

Nhật Bản có vị trí địa lý được bao quanh bởi biển cả, giống như một pháo đài tự nhiên. Chính đặc điểm địa lý này khiến Nhật Bản rất ít khi phải hứng chịu những cuộc tấn công từ bên ngoài.

Thêm vào đó, đã có thời kỳ Nhật Bản thực hiện chính sách “bế quan tỏa cảng”, hạn chế đáng kể giao lưu với các quốc gia khác.

Đây là những điều kiện đặc biệt thuận lợi để tạo ra một môi trường hoàn hảo cho nền văn hóa bản địa tự thân nảy nở.

Tuy nhiên, một điểm quan trọng hơn được cho là số người thiệt mạng trong chiến tranh tương đối ít.

Nếu chiến tranh cướp đi quá nhiều sinh mạng, con người khó có thể nghĩ đến những thứ như văn hóa. Khi con người ta phải chật vật dùng hết sức bình sinh chỉ để sinh tồn, văn hóa sẽ không có đất để phát triển.

Nền văn hóa Nhật Bản thăng hoa mạnh mẽ nhất vào hai cột mốc gồm thời kỳ Muromachi kéo dài khoảng 240 năm và thời kỳ Edo kéo dài khoảng 260 năm.

Thời Edo là giai đoạn Nhật Bản được quản lý dưới một thể chế thống nhất, vì vậy hầu như không có chiến tranh.

Trong khi đó, thời Muromachi lại bao hàm cả thời kỳ Chiến Quốc (Sengoku) – giai đoạn đất nước chìm trong chiến tranh loạn lạc. Nên không thể coi đây là một thời kỳ hoàn toàn thái bình. Chính vì vậy, mức độ phát triển văn hóa thời Muromachi cũng không phát triển rực rỡ được bằng thời Edo.

Thế nhưng, dù nói là không bằng, nhưng ngay cả trong thời Muromachi, văn hóa vẫn phát triển. Một trong những nguyên nhân được cho là số người thực sự thiệt mạng trong chiến tranh thấp hơn rất nhiều so với tưởng tượng.

Hãy thử nhìn sang những cuộc nội chiến ở các quốc gia khác.

Trong Nội chiến Hoa Kỳ (American Civil War), cuộc chiến giữa hai miền Bắc – Nam đã khiến khoảng 600.000 người thiệt mạng.

Sự kiện Công xã Paris (Commune de Paris) tại Pháp cũng đã lấy đi mạng sống của 200.000 người.

Trong lịch sử, Nhật Bản cũng từng có hai lần đất nước bị chia thành hai phe lớn để giao chiến.

Lần thứ nhất là trận Sekigahara vào cuối thời Chiến Quốc được cho là có khoảng 5.000–12.000 người thiệt mạng.

Lần thứ hai là Chiến tranh Boshin vào cuối thời Edo, với chỉ khoảng 1.200 người thiệt mạng.

Đáng chú ý, phần lớn những người thiệt mạng trong cả hai cuộc chiến đều là samurai.

Vào thời kỳ Chiến tranh Boshin, tổng lực lượng quân sự của Nhật Bản được cho là khoảng 800.000 người, trong khi số người thực tế tham chiến tối đa chỉ khoảng 75.000. Qua đó có thể phần nào hình dung mức độ thương vong tương đối thấp của cuộc chiến.

Không chỉ dân thường ít chịu thiệt hại, ngay cả các samurai – những người trực tiếp tham chiến – cũng có số người tử trận tương đối ít.

Đối với đại đa số người dân thường thời bấy giờ, chiến tranh có lẽ giống như chuyện của người khác chứ không liên quan đến mình.

Và đây có thể chính là một trong những khác biệt lớn giữa chiến tranh tại Nhật Bản và chiến tranh ở nhiều quốc gia khác, đồng thời cũng được xem là một trong những động lực giúp văn hóa Nhật Bản phát triển.

Tất nhiên, khi nhắc đến một cuộc chiến có dân thường bị cuốn vào trên quy mô lớn tại Nhật Bản, không thể không nhắc đến Chiến tranh thế giới thứ hai. Và hiển nhiên, trong giai đoạn đó, việc phát triển văn hóa gần như không còn là điều có thể ưu tiên.

Vậy tại sao số người tử vong trong các cuộc chiến trước đó ở Nhật lại thấp như vậy?

Nguyên nhân được cho là vì người ta luôn cố gắng hạn chế những thương vong không cần thiết nhiều nhất có thể.

Người ta nói rằng, nếu cố chấp đuổi cùng giết tận kẻ địch thì quân ta cũng sẽ phải chịu tổn thất. Vì vậy, khi cục diện thắng bại đã dần rõ ràng, các bên thường chuyển sang thương lượng.

Ngoài ra, nếu binh lính bên đối phương bỏ chạy quân thắng trận cũng sẽ không nhất thiết truy cùng đuổi tận, trừ khi người đó là tướng lĩnh tối cao hoặc cán bộ cốt cán.

Thậm chí, ngay cả những kẻ vừa mới đứng ở chiến tuyến bên kia, nếu chịu thề trung thành thì vẫn sẽ được thu nạp về làm đồng minh của phe mình.

Trong cờ Shogi (Cờ tướng Nhật Bản) có một quy tắc rất khác so với cờ Vua hay cờ Tướng Trung Quốc. Đó là người chơi có thể sử dụng chính quân cờ đã ăn của đối phương để làm quân của mình. Tư duy này thực chất được đúc kết từ chính thực tế chiến tranh thời xưa của người Nhật.

Dĩ nhiên, nếu ngay từ đầu chiến tranh không xảy ra thì vẫn tốt hơn. Nhưng ngay cả khi buộc phải cầm vũ khí chiến đấu, người Nhật thời xưa vẫn giữ nguyên tắc không cuốn thường dân vào cuộc.

Chính nhờ một môi trường tương đối ổn định như vậy mà nền văn hóa độc bản của Nhật Bản mới có cơ hội lớn khôn. Và đó cũng chính là cội nguồn kết nối trực tiếp đến những món ăn Nhật, những bộ Kimono, hay thế giới Manga và Anime mà rất nhiều người trên thế giới ngày nay yêu thích.

Một điều khá thú vị chính là Manga và Anime vốn là những sản phẩm văn hóa được nuôi dưỡng trong thời hòa bình, thế nhưng lại thường xuyên được lấy đề tài chiến tranh làm nội dung khai thác.

Một mối quan hệ tưởng như trái ngược, nhưng lại vô cùng đặc biệt giữa chiến tranh, hòa bình và sự phát triển của văn hóa Nhật Bản.

Tác giả: Abe Kengo

Biên dịch: Maeri Phương Kỳ