Ngôi đền được xây mới dù chưa hề hư hỏng – Bí quyết lưu truyền kỹ nghệ ngàn đời của người Nhật

Ngôi đền được xây mới dù chưa hề hư hỏng – Bí quyết lưu truyền kỹ nghệ ngàn đời của người Nhật

 

 

Từ thuở xa xưa, nhân loại đã sáng tạo nên biết bao công trình kỳ vĩ, những tuyệt tác mà cho đến ngày nay vẫn khiến hậu thế phải kinh ngạc. Thế nhưng, có những kỹ nghệ chế tác đã thất truyền theo năm tháng, khiến con người hiện đại dù sở hữu khoa học tiên tiến cũng khó lòng tái hiện.

Kim tự tháp Ai Cập là một ví dụ điển hình. Trải qua hàng ngàn năm, phương pháp xây dựng những công trình đồ sộ ấy vẫn là đề tài của vô số giả thuyết. Cho đến nay, giới nghiên cứu vẫn chưa đi đến một kết luận thống nhất, và câu hỏi liệu con người có thực sự đủ khả năng tái hiện toàn bộ quá trình xây dựng ấy hay không vẫn còn là một bí ẩn.

 

Năm 1985, thương hiệu đồng hồ cao cấp Thụy Sĩ Ulysse Nardin đã trình làng Astrolabium Galileo Galilei, một tuyệt tác cơ khí thiên văn với cấu trúc vô cùng tinh vi. Sự ra đời của chiếc đồng hồ này cho thấy trình độ kỹ nghệ và tri thức chuyên môn đáng kinh ngạc mà con người có thể đạt tới. Đồng thời, nó cũng gợi nhắc chúng ta rằng những kỹ nghệ phức tạp cần được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

 

Một kỹ nghệ nếu không được thực hành và tiếp nối qua các thế hệ, sớm muộn cũng sẽ đứng trước nguy cơ thất truyền. Từ hàng trăm, thậm chí hàng ngàn năm trước, người Nhật đã thấu hiểu sâu sắc đạo lý ấy.

Và điều đáng kinh ngạc là họ đã tìm ra một phương thức vô cùng đặc biệt để gìn giữ những kỹ nghệ quý báu của tổ tiên. Phương thức ấy lại gắn liền với một trong những thánh địa linh thiêng bậc nhất Nhật Bản.

Câu chuyện dưới đây sẽ đưa Quý vị khám phá mối liên hệ sâu xa giữa tín ngưỡng Thần đạo, tinh thần trân trọng kỹ nghệ thủ công và truyền thống kế thừa di sản của người Nhật.

 

 

Ise Jingu – Thánh địa hai ngàn năm và nghi lễ tái thiết đền thờ

Tại tỉnh Mie của Nhật Bản có một quần thể đền thờ mang tên Ise Jingu (伊勢神宮), hay còn được biết đến với tên gọi Thần cung Ise.

Với lịch sử được truyền tụng kéo dài khoảng 2.000 năm, nơi đây từ lâu đã được tôn kính như một thánh địa mà người Nhật luôn ao ước được hành hương ít nhất một lần trong đời.

Tại Thần cung Ise, có một nghi lễ cổ truyền vô cùng đặc biệt mang tên Shikinen Sengu (式年遷宮) – nghi lễ định kỳ tái thiết thần cung và cung thỉnh Thần linh ngự sang điện thờ mới.

Theo truyền thống này, cứ mỗi 20 năm, những ngôi chính điện thờ phụng Thần linh lại được dựng mới hoàn toàn.

Ngay bên cạnh điện thờ hiện hữu, người ta dành sẵn một khu đất để xây dựng công trình mới. Khi mọi việc hoàn tất, một nghi lễ trang nghiêm sẽ được cử hành để cung thỉnh Thần linh chuyển sang ngự tại điện thờ vừa được dựng nên.

 

Điều đặc biệt nằm ở chỗ: những ngôi điện thờ cũ không nhất thiết đã xuống cấp hay hư hỏng đến mức phải thay thế.

Vậy vì sao người Nhật vẫn kiên trì thực hiện công cuộc tái thiết tốn kém ấy suốt bao thế kỷ?

Để hiểu được điều này, trước hết cần nhắc đến một tầng lớp nghệ nhân đặc biệt trong lịch sử kiến trúc Nhật Bản.

 

 

Miya daiku – Những bậc thợ mộc gìn giữ kỹ nghệ cổ truyền

Tại Nhật Bản, những người thợ chuyên xây dựng đền thờ Thần đạo và chùa chiền Phật giáo không phải là những người thợ mộc thông thường.

Họ được gọi là Miya daiku (宮大工) – những bậc thợ mộc chuyên về kiến trúc đền chùa, sở hữu hệ thống kỹ nghệ đặc thù được hun đúc và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Dưới đôi bàn tay tài hoa của những nghệ nhân ấy, các công trình bằng gỗ được dựng nên với độ tinh xảo và bền vững đáng kinh ngạc.

Chính vì vậy, tại Nhật Bản vẫn còn không ít đền chùa đã tồn tại hơn một ngàn năm kể từ khi khởi dựng. Trải qua biết bao biến thiên của lịch sử, những công trình ấy vẫn được gìn giữ và tiếp tục sử dụng nhờ công tác tu bổ, bảo tồn qua các thời kỳ.

 

Vậy phải chăng những ngôi điện thờ tại Thần cung Ise có kết cấu kém bền vững, đến mức chỉ sau 20 năm đã không còn sử dụng được nên mới cần xây mới?

Hoàn toàn không phải như vậy.

 

Người Nhật xây mới điện thờ không phải vì công trình cũ đã hư hỏng, mà chính là để bảo vệ những giá trị cổ xưa khỏi nguy cơ mai một.

Hơn nữa, công cuộc tái thiết này không chỉ áp dụng cho một chính điện duy nhất. Mà toàn bộ hơn 170 công trình lớn nhỏ trong khuôn viên Thần cung Ise đều nằm trong diện xây mới.

Nhờ chu kỳ tái thiết 20 năm một lần, những nghệ nhân Miya daiku có cơ hội thường xuyên thực hành các kỹ nghệ truyền thống, từ việc lựa chọn vật liệu, gia công gỗ cho đến những phương pháp lắp ghép và dựng cột mang đậm dấu ấn kiến trúc cổ Nhật Bản.

Những người thợ đi trước truyền dạy kinh nghiệm cho thế hệ kế tiếp. Người học việc hôm nay rồi sẽ trở thành bậc thầy trong tương lai, tiếp tục trao truyền những bí quyết mà bản thân đã lĩnh hội.

Cứ như thế, qua bao thế hệ, dòng chảy kỹ nghệ của các nghệ nhân Miya daiku vẫn được duy trì, nối liền quá khứ với hiện tại.

 

 

Phá bỏ cái cũ để gìn giữ những giá trị trường tồn

Từ xa xưa, người Nhật vốn đề cao tinh thần trân trọng những gì đã được tạo dựng.

Một công trình quý giá cần được chăm sóc, tu bổ và sử dụng lâu dài, thay vì tùy tiện phá bỏ để thay thế bằng cái mới.

Đó là một trong những quan niệm truyền thống về gìn giữ và kế thừa di sản.

Thế nhưng, nếu điều cần lưu truyền cho hậu thế không chỉ là bản thân công trình, mà còn là những kỹ nghệ đã tạo nên công trình ấy, thì việc tái thiết định kỳ lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác.

 

Bởi lẽ, một khi kỹ nghệ đã bị gián đoạn và thất truyền, việc khôi phục nguyên vẹn những bí quyết của người xưa có thể trở thành điều bất khả thi.

Những người có trách nhiệm gìn giữ Thần cung Ise đã thấu hiểu đạo lý ấy từ rất lâu. Vì vậy, dù phải hao tốn biết bao công sức, nhân lực và tiền của, họ vẫn kiên trì duy trì nghi lễ tái thiết qua các thế hệ.

 

Đó không đơn thuần là việc dựng nên những ngôi điện thờ mới.

Đó còn là cách người Nhật gìn giữ linh hồn của một nền kỹ nghệ, để những tinh hoa của tổ tiên không bị chôn vùi trong dòng chảy thời gian.

 

Giá trị của một tuyệt tác không chỉ nằm ở hình hài được lưu giữ cho hậu thế. Nếu tâm huyết của người nghệ nhân, những kỹ nghệ tinh hoa cùng niềm tin mà họ gửi gắm không được trao truyền qua các thế hệ, thì dẫu thành phẩm vẫn còn nguyên vẹn, truyền thống chế tác ấy rồi cũng sẽ dần lụi tàn theo năm tháng.

Thần cung Ise là một trường hợp đặc biệt tại Nhật Bản, nơi công cuộc tái thiết quy mô lớn được duy trì như một nghi lễ thiêng liêng, đồng thời trở thành phương thức bảo tồn và trao truyền kỹ nghệ truyền thống qua nhiều thế hệ.

 

 

Nơi Thần linh ngự trị và kỹ nghệ con người được tôn vinh

Tại Nội cung (内宮 – Naiku) của Thần cung Ise, vị Thần được thờ phụng chính là Amaterasu Omikami (天照大神) – Thiên Chiếu Đại Ngự Thần, vị Nữ Thần Mặt Trời giữ vị trí tối cao trong tín ngưỡng Thần đạo Nhật Bản.

Trong khi đó, tại Ngoại cung (外宮 – Geku), người ta thành kính phụng thờ Toyouke Omikami (豊受大御神) – vị Thần che chở cho muôn dân trong những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống, từ cơm ăn, áo mặc, chốn an cư cho đến các ngành nghề sản xuất.

 

Nhìn từ góc độ ấy, nghi lễ Shikinen Sengu dường như còn hàm chứa một ý nghĩa sâu xa.

Đó không chỉ là việc duy trì sự tôn nghiêm của Thần cung Ise, nơi giữ vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng Thần đạo Nhật Bản, mà còn thể hiện tinh thần trân trọng và gìn giữ những kỹ nghệ làm nên nền tảng của các ngành nghề truyền thống.

Một nghi lễ vừa hướng về Thần linh, vừa gìn giữ thành quả lao động và trí tuệ của con người.

Suốt bao thế kỷ, người Nhật không chỉ thành kính phụng thờ các vị Thần mà còn hết lòng bảo vệ những kỹ nghệ quý báu được tổ tiên truyền lại.

Đó có lẽ cũng chính là một trong những nét đẹp sâu sắc của văn hóa Nhật Bản.

 

Tại đất nước của Quý vị, liệu có những kỹ nghệ cổ truyền nào đã thất truyền, khiến hậu thế dù mong muốn cũng không thể tái hiện được nữa?

Sự ra đời của những điều mới mẻ không có nghĩa rằng mọi thứ thuộc về quá khứ đều đã lỗi thời. Đôi khi, những giá trị được vun đắp qua hàng trăm, hàng ngàn năm lại chứa đựng trí tuệ và tinh hoa mà con người hiện đại khó lòng thay thế.

Người Nhật chúng tôi từ lâu đã hiểu rằng, muốn hướng đến tương lai, không thể chỉ mải mê sáng tạo những điều mới mẻ mà quên đi những di sản của tiền nhân. Bởi vậy, chúng tôi không ngừng gìn giữ, kế thừa và trao truyền những truyền thống cùng kỹ nghệ đã được hun đúc, lưu truyền từ ngàn xưa.

Và có lẽ chính tinh thần trân trọng quá khứ, gìn giữ kỹ nghệ và tiếp nối tâm huyết của những thế hệ đi trước đã góp phần tạo nên nền tảng cho văn hóa Monozukuri – nghệ thuật chế tác và tinh thần tận tâm trong sản xuất của người Nhật ngày nay?

 

 

Tác giả: Abe Kengo

Biên dịch: Lê Phương Kỳ

Xem thêm: